گذران

به کجای این شب تیره بیاویزیم ژنده قبای خود را

تاج خاری برای همه ی زنان دنیا                                         

یادداشتی بر فیلم فرشتگان آرواره آهنی

 انگار که هیچ چیز جلودارشان نیست ؛ نه برف هایی که دانه دانه بر پلاکاردهایشان می نشیند ، نه ناسزاهای مردم و آبهای دهانی که پیش پایشان پرتاب می شود ، نه شغلی که از دست می دهند و نه حتی آغاز جنگ . چرا که آنان خسته اند از تمام تاریخی که در برگ برگش زنان چون سایه هایی سرگردان از این سو به آن سو می روند و در پستوها پنهان می شوند ، کار می کنند و پول  نمی گیرند ، می جنگند و تقدیر نمی شوند ، بچه می آورند و آنها را از دست می دهند ، می بینند و دم نمی زنند .

خسته اند و بیزار از تمام حق السکوت های بچه گانه ای که در ازای انکار انسان بودنشان دریافت می کنند  و از دموکراسی و آزادی ای که شایسته است در راهش هزینه کنند بی آنکه سهمی در آن داشته باشند . این چنین است که آمریکای 1920 داستان زنانی را نقل می کند که برای به دست آوردن حق رأی ، زندان رفتند ، شکنجه شدند و حتی جان خود را از دست دادند و به تاریخ مبارزات زنان برگی افزودند . شاید اینگونه به نظر آید که اکنون از آن همه رنج و سختی تنها چند عکس سیاه و سفید باقی مانده است و چندین هزار تکه کاغذ کوچک که هر از چند سالی زنان باید به دست خود تقدیم این یا آن حزب کنند . اما فیلم فرشتگان آرواره آهنی ساخته ی کارگردان آلمانی ، کاتیا وون گارنیر ، از آن دست فیلم هایی است که به ما یقیین می دهد آنچه زنان مبارز حق رأی در آنها سالها به دست آوردند و آنچه برای ما به یادگار گذاشتند فقط  کاغذ پاره هایی نیست که می توان تنها یکی از دو نام بی اهمیت را بر آن نوشت بلکه بنیانی است برای خواستن و دوباره خواستن ، برای مبارزه تا برابری  و برای درک موقعیت زنان از سوی خودشان .

این فیلم بی آنکه به سبک و سیاق فیلم های هالیوودی در پی خلق قهرمانانی رویینه تن باشد ، داستان مبارزات زنانی را تصویر می کند که چونان همگان گاه خسته می شوند ، اشتباه می کنند و ، آنطور که سکوت و بی تفاوتی درازمدت شان و دیگر فمینیست ها در برابر مسئله ی زنان رنگین پوست نشان می دهد ، در همه جا و هر زمان مبارز و برابری طلبی رادیکال نیستند .

در فیلم فرشتگان آرواره آهنی ، ما با تک قهرمانی روبرو نیستیم که هرگونه ناملایمتی را بی آنکه آخ بگوید تاب آورد ، حرف های گنده گنده تحویل مردم دهد و در آخر بر بلندی ای بایستد و دسته دسته سیاهی لشکر برایش کف و هورا بکشند . شخصیت آلیس پل به همراه لوسی برنز در این فیلم می توانند عینا تجسم تمامی درد و رنج ها ، سستی ها و شک هایی باشند که بر روح هر مبارزی گاه چیره می شود . شخصیت هایی که در سراسر داستان در کنار دیگر اعضا معنا می یابند و نه در زیر شیروانی ساختار یک حزب .

از این حیث اگرچه بیننده چون دیگر فیلمهای قهرمان محور ، سرمست و مجذوب انسانهایی شبه خدا نخواهد شد اما می تواند آنچه بواقع در روند یک مبارزه ی سیاسی – اجتماعی روی می دهد را با پوست و گوشتش لمس کند و بدرستی درک کند که اگر اکنون زنان آمریکایی از جایگاه انسانی تری ( لا اقل به لحاظ حقوقی ) نسبت به زنان جهان سوم برخوردارند به دلیل همین سالیان سال مبارزه ی زنان بر سر حقوق برابر وبارها و بارها خون دادن به پای آزادی است . زنانی که نه تنها بایستی در راه رسیدن به حق رأی در برابر سیاستمداران ، کنگره نشینان ، شخص رئیس جمهور ( وودرو ویلسون ) و اکثریت مردم بایستند بلکه باید با انجمن و حزب های محافظه کار زنان که یکسر دم از مصلحت می زنند نیز دست و پنجه نرم کنند . آری ، همه چیز همیشه در حال تغییر است اما همیشه همه مخالف تغییرند . گویی احزاب محافظه کار می خواستند تا ابد دست نگاه دارند و همه چیز را به زمان واگذازند اما زنان جنبش حق رأی پس از بارها تجمع ناموفق این بار برای دهن کجی به تمام صداهایی که آنان را به عقب نشینی فرامی خواند ، پلاکاردهای طلایی شان را به دست گرفتند و در مقابل کاخ سفید بست نشستند . آن هم در زمانه ای که کشور در شرایط پرآشوب جنگ می سوخت . این دیگر از آن چیزهای پیش بینی ناپذیر بود و هیچکس حتی فکرش را هم نمی کرد که با شروع جنگ ، جنبش همچنان سخت تر از پیش مطالبات خود را پی گیرد . این تصمیم گرچه تف و لعنت های مردمی و غیر مردمی را شدیدتر کرد اما یکی از آن تصمیم هایی بود که پل و دیگر زنان را یک گام به پیروزی نزدیک کرد . به نظر همگان مسخره تر و حتی توهین آمیزتر از این چیزی وجود نداشت که در حالی که سربازان آمریکایی در جبهه ها کشته می شدند زنان این چنین بر حقوقشان پافشاری کنند . اما کسی نبود که پاسخ دهد مگر بارهای پیش که جنبش زنان و دیگر جنبش ها به پای منفعت ملی پا پس کشیدند در آخر چه عایدشان شد جز دورنمای راهی که باید از سر می پیمودند و مگر جنگ و یا هر چیز دیگر می تواند دلیلی باشد بر پذیرش ادامه ی ستم ؟

اینگونه بود که حتی پس از شروع جنگ ، زنان هر روز مقابل کاخ سفید جمع می شدند و با پلاکاردهایشان رئیس جمهوری را خطاب قرار می دادند که در پشت میکروفون ها با توسل به شبح دموکراسی و آزادی ، مردمش را به اتحاد در برابر دشمن و پایداری در جنگ فرا می خواند . رئیس جمهوری که یک روز، دیگر کنایه های زنان به خودش و سخنانش را تاب نیاورد و نیروی سرکوبگرش را وارد میدان کرد ، به این هوا که دیگر پلاکاردی از پنجره ی کاخ سفیدش مشاهده نخواهد شد اما فردایش رهبر جنبش ، آلیس پل بود که پلاکارد به دست گرفت و به آنی به دوستانش در زندان پیوست . پل به انفرادی فرستاده شد . روزها می آمدند و می رفتند و شکنجه و تغذیه ی اجباری او را ضعیف تر و ضعیف تر می کرد تا آنکه بالاخره خبر این شکنجه ها به صفحات روزنامه ها کشید ، به ناگاه همه چیز دگرگون شد . محافظه کاران در دفاع از وضعیت زندانیان انگشت اتهام به سوی ویلسون دراز کردند ؛ ویلسون زندانیان را آزاد کرد ، لبخند ملیحی زد و با صدای رسا اعلام کرد که چیزی در این دنیا ناحق تر از دریغ کردن حق رأی از زنان وجود ندارد ! همگان برای رئیس جمهور عدالت خواه و روشنفکرشان دست زدند و حزب محافظه کاران بابت این پیروزی باد به غبغب انداخت . آلیس و لوسی تنها با ستاره های دست ساز کاغذی شان پیروزی ای که چندان به نام آنان نبود را جشن گرفتند . اما آنچه مهم بود زنانی بودند که زین پس برابر مردان به پای صندوق ها می رفتند و تکه های کاغذی را به داخلش می انداختند که بوی تاریخ مبارزات پرخون زنان را می دهد . در این تاریخ شاید هزاران نفر بیایند و بروند و حتی کسی یک ستاره ی طلایی هم بر سرشان نریزد . شاید سال ها و یک عمر باید جنگید تا دختران و دختران ِ دخترانمان طعم برابری جنسیتی را بچشند و ما فقط با تلخی در دهانهایمان و امید در چشمانمان از این دنیا برویم . اکنون آلیس پل ، لوسی برنز و تمام آن زنان مرده اند ، جنبش زنان اما پیش می رود تا زمانی که ستم و تبعیض جنسیتی آن را از پشت هل می دهد و براستی چه کسی سال ها پیش گمان می کرد که روزی برده های سیاهپوست رنجور مزارع ، زندگی آزاد و تقریبا برابر را تجربه کنند ؟

پ.ن: این مطلب را پیش تر در پرونده ی ویژه ی زنان روزنامه ی کارگزاران به چاپ رسانده ام.

پ.ن٢: مدتی بود که که با این صفحه قهر بودم ؛ الان هم آشتی نکرده ام ... فقط یک آن نتوانستم حضور ولو مجازی اش را نادیده بگیرم.

*مطلب زیر در ماهنامه ی "سرپیچ " منتشر شده است. ماهنا مه ی سرپیچ هر ماه روی سایت  http://www.sarpich.com/  قرار می گیرد. این پیش شماره ی سرپیچ در مورد شوروی سابق است.

مکتب مونتاژ شوروی و آیزنشتاین                                         

 هنگامه مظلومی

الهگان بیافرایی                                                       

1- الهه ها انسان نیستند:

هر ساله روز زن، تلویزیون، بیلبوردها، همایش ها و ...پی در پی تصویری از موجودی به دست می دهند که من نمی شناسمش. آنها اسمش را زن گذاشته اند اما من اگر بخواهم نام گذاری کنم اسمش را می گذارم بانوی برتر. برای هر آنچه سر و کارش با افکار عمومی است، همه روزها به ویژه، روز زن روز مناسبی است در تصویر سیرت و صورت این بانوی برتر،به عنوان الگوی شکست ناپذیر و ستبر هر زن ایرانی. بانوی برتری که سال هاست از گوشه و کنار دامانش مردان به معراج می روند و تو گویی این بانو شاید بت واره ای است عظیم، در گوشه ای بیرون از این دنیای "فانی" نشسته، در کار تدبیر سرنوشت مردهایی است که به جنگ دنیا می روند.

آری، زن ها دیر زمانی است که بت شده اند و هر سال که روز زن می گذرد زرگران می آیند و دوباره رویش را آب طلا می گیرند. بت هایی که چون بت شدند دیگر حتی قادر به نجات و شفای خود نیز نیستند، بتی که کمینه نمی تواند بندگانش را دستور دهد که دیگر مرا نپرستید، الهه ای که شاید گهگاه آرزو می کند چونان پرومته، رنج ابدی به جان بخرد اما انسان باشد، انسانی که لااقل قادر است رنج کیف آور خطا کردن، خودخواه بودن، آشوبیدن و هزار عملی که مختص بی چون و چرای انسان است را در آغوش بکشد. و یک کلام دنیوی باشد و نه اینچنین الهی که نه تنها در دین بلکه در ادب و هنر نیز در الهگی و پاکدامنیِ غیر انسان گونه اش محصور شود و اگر غیر از این باشد، این بار همان پرومته است که باید بار سرزنش انسان شدنش را بر دوش کشد و همان" فاحشه ".

صبوری، آرامش، مهر و محبت، بی نیازی از مرد - همگی در بالاترین درجه خود- و هزاران وصف دیگر، تصویری از موجودی غریب به دست می دهد که نباید شگفت زده شویم اگر 99 اسم خداوندی نیز بر آن صدق کند! اما آنچه واضح است اینست که تعاریف و تصاویر مذکورِ مقبول و رایج از زنان در رسانه و بین مردم- که البته به منزله تمجید گشاده دستانه مردان از زنان نیز تلقی می گردد و لاجرم مستوجب قدردانی- چونان از تعریف انسان ( این بار نیز در نگاه دینی خود رسانه ها) به عنوان بنده ی ضعیف، خطاکار و وابسته، متفاوت است که به صراحت همگان به ناچار به این نتیجه جبری باور می آورند که این موجود غریب الخلقه ( یعنی زن الهه گون) اصلا انسان نیست و اینجاست که ربط وضعیت ما و محرومیت زن از حقوق آشکارا انسانی اش با این نتیجه گیری و آنچه به عنوان زن در تلویزیون و رادیو و ...  تعریف و تبلیغ می شود آشکار می گردد و بار دیگر اینکه آنچه پی است همین دیدگاه هاست و آنچه روی آن بنا شده، حقوق انسانی نابرابر و تبعیض آمیز( واین تلنگری نیز است برای لیبرال فمینیست ها).

2- ما الهگان را دوست داریم؟ :

اگر به دوران غارنشینی خود باز گردیم، خدایان و الهگان خود را به یاد می آوریم که چه قربانی ها به پایشان نریختیم اما شاید انگیزه این قربانی کردن ها و آن ثنا گفتن ها به ویژه با شیوه های نمایشی خاص خودش چندان هم ساده لوحانه نبود.

اوایل در پی شکار بودیم وآنچه می دانستیم این بود که اگر خود را به شکلی به هیئت حیوان گریزان که شاید یک گوزن بود یا گاو وحشی درآوریم، روح آن را تسخیر کرده ایم و آنگاه که روح تسخیر شد، حیوان نیز در شکار از آنِ ما خواهد بود. این یک واقعیت بود در پیدایش نمایش اما چه شد که بعدها نقش خدایان را نیز مجنون وار برای قرن ها بازی کردیم؟ آیا نمی توان گمان کرد که با ترس و لرز در پی تسخیر و رام نمودن خدایان سرکش خود بودیم؟ من اینگونه گمان می کنم و هر چه که باشد، اکنون نیز تصویر زنان در هیئت الهگان دور از دسترسِ تکیه زده بر بلندای کوه المپ، همان احساسات را دیگر بار بیدار می کند که خود نقطه شروعی است برای تسخیر، در بند کشیدن و تضعیف زنانی که به واقع حق داشتند که انسان باشند و لذت انسان خطاکارِ یاغی بودن را تجربه کنند.

3- آنها می خواهند الهه بمانند:

 پیوند متقابل افکار عمومی و رسانه، خواست نیمه درونی افراد را نیز به ارمغان می آورد و آن همان پذیرش و اصرار خیل عظیمی از خود زنان است بر همین الهه گونگی . خواه در شکل زنان بیمارگونه نجیب که دائم در پی تائید نجابتشان در آینه مردانند و خواه مصداق دیگری که امروزه خود می شناسیم: دختران شیک پوش پاساژ ها ، مانکن های خیابانی .

در بین اقلام آرایشی گوناگون که همه در کارند تا ظاهر کامل کاذبی از یک صورت انسانی به دست دهند، کرم پودر چیز عجیبی است. کرم پودری با پوشش دهی بالا که هر گونه جوش و آثارش را از روی صورت محو می کند؛ (لااقل آن زمان که باید یک مرد بر صورتتان مهر زیبا را بزند). جوشی که به راستی ظهورش بر روی پوست خود نشانه ای است از زنده بودن ما و جوشی که شاید نقطه ای باشد به مثابه لکه ای ناجور که کل زیبایی را به رخ بکشد و معنا کند. اما بت ها مجسمه اند و مجسمه ها جوش نمی زنند.

آری، باید بگویم ابژه های دوست داشتنی و هوس انگیز سوژه های همیشه سوژه ی تاریخ ( یعنی زنان در برابر مردان) گویی تنها زمانی شا یسته ی پرستیدن و دوست داشتنند که براستی در مقام یک سوژه ، مرده باشند و خدایگان مرده همواره دوست داشتنی ترند.1

1)پ.ن: در گذشته سیطره خدایگان بر همه عرصه های زندگی انسانی سایه افکنده بود و رابطه انسان با خدایان قاهر و قدرتمند رابطه ای مبتنی بر ترس و آمیخته با نفرت بود. اما با محدود شدن ابعاد خداوند(سکولاریزه شدن جوامع) و کنار رفتن سایه گسترده ی آن از زندگی عمومی، مرگ خدای پیشین در رسید و خدایی متولد شد کم توان تر اما دوست داشتنی تر که شاهد این ماجرا جریانهای فزاینده ی معنویت گراست.

زندگی یک سادیست است ؛ ما مازوخیست می شویم.

و هیچ چیز در این دنیا، هیچ بایدی و هیچ نبایدی ، هیچ دینی و هیچ مکتبی، هیچ عشق و هیچ تعلقی گهگاه قادر نیست جلوی ما آدمیان را بگیرد که یکی چون دیگری چون ماهی های شب عید در شادترین و رو به راه ترین روز های عمرمان از تنگ جستی به بیرون نزنیم... و ما می میریم، ما کنده می شوم ، ما از دست می دهیم. برای هیچی و همه چی ! برای اینکه نا بود شویم اما یکبار دیگر به خود و همگان یاد آوری کنیم که ما هنوز انسانیم و چون هر انسانی ،یاغی!

گرچه اکنون می بینیم که لیبرالیسم به مثابه ی فرهنگ ، مکتب اخلاقی یا منطق فکری هر آینه چونان ویروسی در کار بلعیدن تمام اذهان بشری در جای جای دنیاست. اما چاقوهایی را نیز بر پیکره اش شاهدیم که چنان فرو رفته اند که گویی اگر بدر آوریشان ، بدن از هم تجزیه خواهد شد . چاقوهایی موجد زخمهایی ماندگار که شاید تنها نقاط مثبتی باشند که می توان بر آنان یک عمر چشم دوخت و آرزوشان کرد و یا به هوای آنان به مصداقهای لیبرالسیم مشتاقانه چنگ انداخت.

این زخمها هم زاده ی خود لیبرالیسم ( یا سرمایه داری ) هستند و هم نیستند. هم در بستر تناقضات خفته در سیستم ریشه دارند و هم ندارند . چرا که از سویی وجودشان را مدیون نیروهای اپوزیسیون ، چپ ها و مخالفان و مبارزان تاریخند .

حقوق مدنی ، بیمه های گسترده ، دانشگاههای برجسته ، حق تجمع مسالمت آمیز ، آزادی بیان و اعتراض  و به طور کلی امکانات، تناقضات خوشایند تنیده در کشورهای به غایت سرمایه دار است . چیزهایی که حسرتشان را خورده ایم و می خوریم . امکاناتی که اغلب شکل گیریشان به توهم خیرخواهی و بشردوستی حکومتهای سرمایه سالار پیوند می خورد – و اعتراف که قسمتی از وجودشان نیز در گرو همین بستر تناقض خیز بوده است-  چیزهایی که آرزو نکردنشان دشوار است . چه کسی آرزو نمی کند که کمینه  احترام ظاهری از سوی دیگران دریافت دارد یا در بقالی و چقالی خرید کند بی آنکه نقش خریدار و فروشنده بر عکس شود و بابت بررسی کردن کالا پیش از خرید توهینها بشنود . چه کسی بدش می آید که حقوق دانشجویی ، شهروندی و غیره اش به رسمیت شناخته شود  یا در خیابان راه برود بی آنکه تنه ای بخورد ، فحشی بشنود و زشتی ببیند و تایید این تمایل کشنده را تعریفهای پر آب و تاب چپ و راست از آن ور آبها بس و اندک نیستند این خواستنی های  متناقض با آنچه ذات سرمایه داری می نماید و شاید مهمترینشان " اومانیسم " . آنچه در ابتدای راه روی نمود. چیزی که گاهی به ابزارانگاری های بی رحمانه ی ما تلنگری می زند و چیزی که شاید ریشه ی تمام دلبریهای دیوانه کننده ی غرب باشد و ما آن را تجربه نکرده و نداریم.

گویی دیگر در این خاک هیچ مانعی نیست تا مردمان دور و برمان را به هیئت پله های نردبان توسعه ننگریم :

" آنکه در ره توسعه گام بر ندارد به زور که شاید نامش آدمی! "

شک نیست که در دیگر مکانها نیز سناریویی اینچنین در حال اجراست. آن زیر ها را که بگردی همینهاست که در مشتت باقی می ماند. اما سوال اینجاست که چه چیزی انتظار ما را می کشد اکنون که اینچنین بی پروا نگاه ابزاری به انسان به عنوان مرام رایج بر مردم جاری شده است ؟ و وحشت زده تر باید پرسید که چه چیزی ما را از وحوشت تام نجات خواهد داد؟  لیبرالیسم بدون حضور سایه ی اومانیسم چگونه خواهد بود؟ کلیتی ستبر وپاینده که خللی در آن وارد نمی آید و هر چه انسانیت است می روبد و می رود؟ یا موجودی رنج برنده از عدم وجود تناقض و تضاد در متنش که همین فقدان می تواند پاشنه آشیلی باشد برای فروپاشیدنش؟ و دیگر، اگر فقدان این تضاد و دستاوردهایش یعنی آزادی مدنی و ... منجر به تلاشی این کل شود ، آیا باز هم رواست که این نداشته ها را آرزو کنیم؟ و اگر نه ، امکاناتی را آرزو نکنیم که هیچگاه نداشته ایم و هماره در چشم براهی اش گرُ گرفته ایم ، چه کنیم؟

 عظیم ترین هراس من شاید از احساسات و عقایدیست که پی در پی پا در زندگی ام خواهند گذاشت بی آنکه تضمینی بدهند که کمینه تا فردا باقی بمانند. آنها می آیند و هراس که همگی به اندازه ی دیگری حقیقی اند.عمیق. عمیق. عمیق.در دم که دهان به سخن گفتن بگشایی؛ می آیند.  چون  محافظانی شکست ناپذیر تو را در بر می گیرند و می برند تا به دست بعدی ها بسپارند و خود دود شوند و به هوا روند. اینها ادامه می یابد؛ بی رحمانه تر از آنچه گمان می بری.ادامه می یابد و هر دم بلاهتت را به رخت می کشند؛ قهقهه سر می دهند و در میانه ی خیابانی یکطرفه رهایت می کنند.بی رحمانه تر از آنچه گمان می بری تا فرسودگی در تو کامل شود و تو را گریزی از آنان نیست چرا که همین   زجر آوران دم یه دم دگرگون شونده یگانه اصالت زندگی کوتاه تو خواهند بود . باد ها از برای همیشه خواهند وزید.

                                                         .

 شارژر من گم شده است . آن زمان که دستهای هم را فشردیم و ناگهان دریاقتیم که دیگر قانونی به لبهامان اجازه نمیدهد که روی هم قرار بگیرند ؛ شارژر من گم شد . خیابان ولیعصر تک تک درختهایش دارند از ریشه در می آیند اما تا گذر عشاق بعدی سقوط نخواهند کرد و دیر نیست زمانی که من از همین راه به انجام کاری می روم . بر روی صندلی های ردیف شده می نشینم ؛ در تاریکی  و آنگاه که بلند گو اعلام می کند: تماشاگران گرامی لطفا گوشی های همراه خود را در طول نمایش خاموش نگاه دارید؛ گوشی من روزهاست که خاموش است.

" زنان با مردان بسیار متفاوند " و این از جمله احکامی است که بارها به عنوان نقطه ی توجیه پذیریِ نابرابری و به رسمیت نشناختن شآن انسانی برابر زنان با مردان ، ظاهر شده است.

تاکید بر تفاوتهای فیزیکی- بیولوژیکیِ مابین زن و مرد (در بسیاری موارد از سوی علوم پزشکی و روانشناسی) دیری است که محمل پذیرش بسیاری نارواییها و نابرابریهاست، که بارزترین و تجربه پذیرترینشان در کتب روانشناسی پرتیراژ انباشته اند و نمونه ی آشنای آن، کتاب " زنان ونوسی، مردان مریخی" است.

اینگونه متون همراه با مستنداتی از نتایج تحقیقات پزشکی ، تصویری از زن و مرد و خصوصیات رفتاری آنان به دست می دهد که گویی از ازل خطی سترگ به واسطه ی تفاوتهای آشکار و لایتغیر ، میان این دو جنس کشیده شده . به گونه ای که لاجرم یکی از این دو جنس از ذیل تعریف انسان ( همراه با حقوق انسانی اش) خارج می گردد!

و متاسفانه اینها تعاریف عمومیت یافته از ویژگی های زنانه مردانه هستند که وجوه اختلاف  میان آنان را (که اغلب به صورت سمج وار رنگ ذاتی بودن نیز بر آن می زنند) چنان موکد بیان می کنند که گهگاه جایی برای لحاظ زمینه های اجتماعی، سیاسی و تاریخی این تفاوتها و همچنین وجوه اشتراک میان این دو جنس از  انسان باقی نمی گذارند و این شاید یکی دیگر از وجه های تمایلات پوزیتیویستی در جهت تقسیم بندی قاطع سوژه ی انسانی است.

تکراری است اما جای تاکید دارد که در تقابل با این دست تقسیم بندیها بگوییم که زن و مرد را در دو نقطه ی متمایز و شاید متقابل  نباید تصور نمود و بلکه باید طیفی از خصوصیات رفتاری  را لحاظ کنیم که در آن کم نیستند زنانی که به سر مردانه ی طیف نزدیک هستند و مردانی که به سر زنانه ی آن و حتی افرادی که به عنوان مثال نقض تمایز مطلق خصوصیات ، در وسط این طیف قرار می گیرند بطوریکه با وجود داشتن آلت مخصوص به یک جنس، آلت جنس دیگر را نیز در بدن نهفته دارند.

اما اصل بحث در جای دیگری است؛  به موازات این روند تاریخی جداسازی قاطع خصوصیات زنانه و مردانه ، در دوره ی پساصنعتی خصوصیاتی به عنوان خصوصیات انسان کامل در بستر سرمایه داری برجسته شدند که از قضا اکثریت قاطع آنان برای مردان تعریف گشت و اگر تاملی در کتب روانشناسی مذکور شود ، آشکار است که یکی از محوری ترین خصوصیات  متمایز کننده ی دو جنس ، کنترل پذیری (روحی) و کنترل ناپذیری  آنان است. به عبارتی دیگر ، دائما یاد می شود که زنان موجوداتی دارای نقص رفتار پیش بینی ناپذیر، نا آرام و متلاطم روحی هستند در صورتی که مردان انسانهایی خودکنترل کننده، ثابت و پیش بینی پذیر هستند و البته اولی نشانه ی ضعف محسوب میشود و دومی نشانه ی قوّت  و جالب است که با ذمّ تغییرات نابهنگام خلقی ، خصوصیان بیولوژیک زنان نیز از جمله پدیده ی قاعدگی که همگی زایایی وی را می سازند مخلّ رفتار معقول و ثابت محسوب گشته و نا مطلوب جلوه می کنند؛ برخلاف دوره ی پیشا صنعتی که به دلیل عدم وجود تکنولوژی و دستگاههای پیشرفته ی صنعتی با وابستگی اقتصاد به نیروی انسانی، ( اما باز به صورت ابزارانگارانه) ویژگی های مبتنی بر زایایی زنان از مطلوبیت بیشتری برخوردار بود، اکنون که مسئله ی کیفیت نیروی انسانی و نیروی مصرف کننده به اقتضای اقتصاد سرمایه داری بیشتر از کمیت آن مورد توجه است ، رفتار منطقی (مبتنی بر منطق صوری) و پیش بینی پذیر ستودنی گشته است.

در اینجا اگر بنا به سنت مارکسیستی اقتصاد را زیربنا و فرهنگ را روبنا پنداریم و یا حتی نه، وجود رابطه ی متقابل فرهنگ و شیوه ی تولید اقتصادی را بپذیریم ، رابطه ی این دست کتابهای نوظهور و پاپیولار روانشناسی همراه با قوام فرهنگ سرمایه سالاری در جهت ترویج و تحسین رفتار های پیش بینی پذیر و لایتغیر و در نهایت کنترل پذیر، کمی روشن می شود و در نهایت این فرهنگ در پیوندش با مردسالاری پوشش سرمایه سالارانه ی خود را کامل می کند  و در آخر اگر کمی پیشتر رویم، باید بگوییم که این منطق تسلط جویانه( مبتنی بر طبقه بندیهای پوزیتیویستی) در عرصه ی این کتابها در همین حد و حدود باقی نمی ماند و نوع دیگری از کتابها را پیش روی ما می گذارد که روانشناسی را به کنترل رفتار مردان از سوی زنان و زنان از سوی مردان تقلیل می دهد: "چگونه مرد خود را بشناسیم" ، " چگونه با همسر خود رفتار کنیم" و ...و عجیب نیست که زنان در جایگاه فروتر اجتماعی خود در برابر مردان در مبارزه ای سترون و اخته وار بیشتر به اینگونه کتب روی می آورند. 

 دو شعر از شمس لنگرودی:

 و ما به شما یاد می دهیم
که چه چیزی را ندانید
و کدام خاطره ئی خوشتر است.
 

خواب دیدن
اینطوری که شما می بینید
اصلا به صلاح تان نیست
اشک
این طورها که شما می ریزید ـ قطره قطره ـ
                                    اصلا معنا ندارد.
 

به غلغل چشمه نگاه کنید
مگر از اندوه است!
 

و ما به شما یاد می دهیم
که چه رویاهائی چه زمان هائی خوشتر است
در صورت مردودی
البته چاره نیست
به جهنم نیز می روید.

پایان تنفس!
به سلول های تان برگردید.
********************************************

به این همه پنجه نیازی نبود
درخت چنار من!
به این همه پنجه نیازی نبود
اگر چیزی در هوا بود

 نیست تردید زمستان می گذرد

وز پی اش پیک بهار

با هزاران گل سرخ

بی گمان می آید...

حمایت وبلاگ نویسان از دانشجویان دربند... برای اعلام حمایت خود رجوع کنید به:

http://10bahman.blogfa.com/

در کوچه باد می آید

در کوچه باد می آید

و من به جفت گیری گلها می اندیشم

به غنچه هایی با ساق های لاغر کم خون

و این زمان خسته ی مسلول

و مردی از کنار درختان خیس می گذرد

مردی که رشته های آبی رگهایش

مانند مارهای مرده از دو سوی گلوگاهش

بالا خزیده اند

**************************

بالا خزیده اند

چونان که نگاهت بر اندام من

-که تازگی ها چاق شده است-

و من؛ یک سوراخ

نمور

تنگ تنگ تنگ

بودم

آن زمان که بر سنگفرشهای تازه ی آن خیابان بلند

ولیعصر

ردپای گم شده ی  تو را می جستم

عشق من

باز باید بنویسم در مورد کلاس جامعه شناسی هنر و ادبیات و این لفظ باید خیلی زننده است...

مثل اینکه می خواهم از همه ی نوشته هایی که می توانستند جایگزین یادداشتهای بی سر و ته اجباری کلاسی بشوند معذرت بخواهم... این بار نیز تکلیفم را آنجور که باید انجام نمی دهم و به جای نقدی مبسوط از یک فیلم؛ خاطره و تجربه ای را نقل می کنم:

چند هفته پیش من و دو دوستم؛ مطهر امیری و نرگس خضرایی انتخاب شدیم که خود فیلمی برای نمایش نصفه نیم کاره در کلاس انتخاب کنیم و هر کدام از منظری جداگانه نقدش کنیم.

فیلم ترومن شو با بازی جیم کری به توافق جمع چند نفریمان رسید و من از این حسن انتخاب خشنود بودم و  پس از آنکه فیلم را برای بار دوم و با دقت دیدم بسیار خشنود تر هم گشتم!

اندیشیدم که تا حال  کمتر فیلمی اینگونه هالیوود و ارزشهای تبلیغی اش را به ابتذال کشیده؛ که این فیلم متهورانه سیاستهای سود محور و منفعل کننده؛ تجاوز تبلیغات بر زندگی خصوصی را جار زده است؛اما ...

روز یکشنبه فرا رسید؛ بالای بلندی کلاس؛ جلوی تخته ایستادم و سخنرانی کردم و تاییدهای گهگاه استاد هم به من تلقین می کرد که توانسته ام به خودم و دوستانم بفهمانم که قربانی هستیم که دائما بازی می خوریم که باید کاری کرد که چی و چی و چی.

از بوروکراسی و قدرت رسانه ای هم سخنها راندم و تخته ی پشت سرم را مثال زدم و گفتم:

روی این تخته ی سفید هزاران هزار کلمه؛ جمله و معنا متصور است اما از بین انبوه معانی؛خوانشها و کلمات؛کلماتی محدود روی تخته نوشته می شوند و چه کسی می نویسد؟ کسی که صاحب ماژیک است و خوانش وی حقیقت زندگی را نماینده می شود و شاید چنان برجسته شوند که دیگر یادمان رود که خوانش دیگری هم ممکن است وجود داشته باشد

فکر کنم وقتی این جملات را می گفتم خیلی احساسا تی شده بودم امابرق از سرم پرید وقتی امیر خراسانی  بالاخره در دقایق پایانی کلاس از میان سیل کلمات من و تاییدهای استاد راهی باز کرد و گفت:

فیلم اصلا انقدر انتقادی نبود و شاید اصلا انتقادی نبود...فیلم یک فیلم کمیک بود

پرسیدیم چرا؟!؟!؟!؟!؟!

گفت: در جامعه ی سراسربین چنانکه در فیلم نمایش داده شد و در واقعیت هم وجود دارد اصلا امکان شکل گیری سوژه(ی انسانی) منتفی است...چه برسد به اینکه انتخاب هم بکند!!

به محضی که جمله اش تمام شد...شنیدم :خسته نباشید ! خسته نباشید استاد...و کلاس ناگزیر بود که پایان پذیرد بی آنکه جمله ای بر جمله ی امیر بیفزاید.

سوژه متحقق نمی شود؟ منگ بودم. تصاویر اینبار به طرز دیگری جلوی چشمانم ردیف می شدند: چرا  ترومن باید در آخر فیلم رستگار شود؟ آن هم با قایق سانتا ماریا یا مریم مقدس؟؟

هالیوود مرا دور زده بود. بازی خوردم و چه کسی می تواند تضمین کند که حتی در افتخارآمیزترین لحظات زندگی ام نیز تنها مصرف کننده ی متنی نبوده ام که دیگران تفسیر کرده اند؟

حس کردم که من خود نیز تنها قادرم نوشته های تخته را بخوانم و براستی چه کسی می تواند نانوشته ها(سفید نگاه داشته شده ها) ی تخته را بخواند؟توانایی من در این خلاصه می شد که برابری در برابر واقعیات ظهور یافته ی کنونی قرار دهم و آنتی تزهای که بوجود می آیند؛ آنتی تزهای تزهای موجودند نه نانوشته ها و ناخوانده ها و سنتز  نیز سنتز آنان! شاید اینان که می گویم بدیهی باشد که چیزی از هوا فرو نمی افتد اما... تلخ نیست؟

و من هنوز با یک جمله ی فیلمی که مرا بازی داد موافقم:

ما دنیا را آنگونه که به ما ارائه شده می پذیریم

پ.ن: چه اصراری بود که متن نقد ساده لوحانه ام را روی وبلاگ بگذارم وقتی هیچکس حاضر نیست حماقتش را مکتوب کند؟(هان استاد؟)